De geschiedenis van Kamp Westerbork is onlosmakelijk verbonden met de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging in Nederland. Juist in deze periode kreeg het kamp zijn beruchte betekenis.
De Duitse bezetting en de rol van Westerbork
Na de Duitse bezetting van Nederland in mei 1940 veranderde de situatie voor Joodse inwoners snel en drastisch. In 1942 namen de nazi’s Kamp Westerbork over en maakten er een zogenoemd Polizeiliches Judendurchgangslager van: een doorgangskamp. Het kamp werd geen vernietigingskamp, maar een tussenstation — en dat maakte het niet minder dodelijk.
Vanuit Westerbork werden Joden, Roma en Sinti systematisch geregistreerd, verzameld en op transport gezet naar vernietigingskampen in het oosten van Europa. Voor de nazi’s was Westerbork een efficiënt logistiek middel in hun vernietigingspolitiek.
De deportaties: elke week opnieuw
Vrijwel elke dinsdag vertrok er een trein vanuit Kamp Westerbork. De wagons zaten overvol, met mensen die vaak niet wisten waar ze naartoe gingen — of het wel vermoedden, maar geen keus hadden. Bestemmingen waren onder andere Auschwitz, Sobibor, Bergen-Belsen en Theresienstadt.
Meer dan 100.000 mensen werden vanuit Westerbork gedeporteerd. Slechts een klein deel van hen overleefde de oorlog.
De spoorlijn die vandaag de dag nog zichtbaar is, eindigt abrupt. Dat symboliseert op indringende wijze hoe het leven van zovelen plotseling werd afgebroken.
Schijn van normaliteit
Wat Kamp Westerbork extra wrang maakt, is de schijn van normaliteit. De kampleiding liet culturele activiteiten toe: er waren cabaretvoorstellingen, een orkest, sport en onderwijs voor kinderen. Dit was deels bedoeld om de orde te bewaren en paniek te voorkomen.
Voor gevangenen betekende het vooral een manier om mentaal te overleven. Tegelijkertijd hing de dreiging van deportatie constant in de lucht. Iedereen wist: je naam kon op de transportlijst komen — misschien al morgen.
Nederlandse betrokkenheid
Een pijnlijk aspect van de geschiedenis van Westerbork is dat de deportaties grotendeels werden uitgevoerd met Nederlandse medewerking. De registratie, bewaking en treinen verliepen via Nederlandse instanties en spoorwegen, onder Duits bevel. Dit confronterende gegeven maakt de geschiedenis van het kamp extra complex en ongemakkelijk.
Na de oorlog
Na de bevrijding in april 1945 werd Kamp Westerbork niet meteen gesloten. Eerst werden er collaborateurs en NSB’ers vastgezet. Later kreeg het terrein een nieuwe functie, onder andere als woonoord voor Molukse gezinnen. Pas veel later groeide het besef dat deze plek vooral een nationale herinneringsplek moest worden.
